Ο Παναγιώτης είναι ένας 40χρονος άνδρας που πάσχει από διπολική διαταραχή και κατάθλιψη. Μας διηγείται τη σχέση με την οικογένειά του, το ταξίδι της ομοφυλόφιλης ερωτικής του «κλίσης», καθώς και την πολιτικοποίησή του σε σχέση με αυτό το ζήτημα μέσα από την Ομάδα Πρωτοβουλία Ομοφυλόφιλων Θεσσαλονίκης. Μας μιλάει επίσης για τους έρωτές του, τη διαχείριση της ψυχικής ασθένειας, αλλά και τη ζωή στο ψυχιατρείο.
Μπορείτε να ακούσετε ή να διαβάσετε την ιστορία του εδώ.
Tης Avgi Saketopoulou, Sexuality beyond consent
Τα ερωτικο-φιλοσοφικά γραπτά του Μαρκήσιου ντε Σαντ απασχόλησαν αρκετές σημαντικές πνευματικές προσωπικότητες του εικοστού αιώνα. Αυτή η ενασχόληση έχει μια ορατή γραμμή ρήξης. Πριν από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, οι διανοούμενοι του εικοστού αιώνα διάβαζαν τον Σαντ για τις εικονοκλαστικές και επαναστατικές δυνατότητές του. Ο Σαντ εξυμνήθηκε από τον Απολινέρ ως το πιο ελεύθερο πνεύμα που έζησε ποτέ (Lély, 1966), στέφθηκε ως ένας από τους σημαντικότερους προδρόμους του Φρόιντ (Hassan, 1969- Seaver, 1999- Wilson, 1962), θεωρήθηκε ότι πρόλαβε το έργο του Χάβελοκ Έλις και του Ρίχαρντ φον Κραφτ-Έμπινγκ (Eisler, 1951- Taylor, 1954) και θεωρήθηκε ακόμη και πρώιμος πρόδρομος του σύγχρονου ψυχοδράματος (Schutzenberger, 1966). Άλλοι τοποθετούν την αξία της μαρτυρίας του στη ριζοσπαστική αισχρότητα και βία του έργου του, στην υπέρβαση λογοτεχνικών ορίων που δεν είχε επιχειρηθεί στο παρελθόν και στο ότι έφερε τη γλώσσα στα όρια της αναπαράστασης (Carter, 1978- Hénaff, 1986- Neboit-Mombet, 1972).
Ο Σαντ έχει επίσης μελετηθεί προσεκτικά για την πολιτική του φιλοσοφία, η οποία συναντάται στις περίφημες μακροσκελείς πραγματείες των ελευθερίων του για τη φύση της κυβέρνησης, το κοινωνικό συμβόλαιο, την ανθρώπινη φύση και την εκκλησία – που συχνά παραδίδονται στα διαλείμματα μεταξύ των εγκληματικών ερωτικών ακολασιών τους. Αλλά μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, το ρεύμα άρχισε να στρέφεται εναντίον του Σαντ. Ενώ προηγουμένως είχε θεωρηθεί ως «ο υμνητής της σεξουαλικής απελευθέρωσης», η φιλοσοφική σκέψη στον απόηχο της καταστροφής τον μετέτρεψε «[σ]το παραδειγματικό παράδειγμα της φασιστικής επιθυμίας» (Marty, 2016 σ. 20). Έτσι, ένας κανόνας κειμένων άρχισε να αναδύεται στη μεταπολεμική Γαλλία, ο οποίος χάραξε μια ευθεία γραμμή από τη φιλοσοφία του στον ναζισμό. Ο Ζακ Λακάν, ο οποίος αρχικά είδε στον Σαντ την επιβεβαίωση του ιστορικού φαινομένου της ενόρμησης του θανάτου, έδειξε στο θεμελιώδες δοκίμιό του «Kant avec Sade» ότι η φιλοσοφία του Σαντ μπορεί να θεωρηθεί ως η ασυνείδητη αλήθεια του Καντ (1963/1989).
Γι’ αυτόν, ο Σαντ ωθούσε τη φορμαλιστική ηθική του Καντ στο λογικό της άκρο, ανυψώνοντας το εκούσιο κακό στο επίπεδο του παγκόσμιου νόμου, μετατρέποντάς το ουσιαστικά σε μια κατηγορηματική προσταγή. Στη Διαλεκτική του Διαφωτισμού, οι Μαξ Χορκχάιμερ και Θίοντορ Αντόρνο (1987) εντόπισαν επίσης τον τρόπο με τον οποίο ο Σαντ αντιπροσώπευε το άκρο της καντιανής λογικής. Ωθώντας τη φιλοσοφία του Διαφωτισμού στα όριά της, ο Σαντ υποβάθμισε τους ανθρώπους σε αναλώσιμα ανταλλακτικά, αποτελώντας έτσι τον συνδετικό κρίκο, αν όχι την πύλη, για τον φασισμό. Η εξαντλητικά τυποποιημένη συστηματοποίηση των σαρκικών απολαύσεων του Σαντ (π.χ. 1782/1966b) εξετάστηκε υπό το πρίσμα της «ειδικής αρχιτεκτονικής δομής του καντιανού συστήματος [που βρίσκει την ενσαρκωμένη έκφρασή της] στις πυραμίδες των γυμναστών στα όργια του Sade» (Horkheimer & Adorno, 1987, σ. 69). Βιρτουόζοι της αυτοκυριαρχίας, οι ελευθεριάζοντες του Σαντ διατρέχουν τα πάθη τους μέσω της φορμαλιστικής λογικής, υπολογίζοντας, ραδιουργώντας, σχεδιάζοντας, καταστρώνοντας, στρατηγικά προετοιμάζοντας, επινοώντας, έτσι ώστε όλες οι πτυχές των εγκλημάτων τους να μπορούν να χαρτογραφηθούν με ακρίβεια και τα αποτελέσματά τους να προβλεφθούν πλήρως. Οι δολοφονικές αθλιότητες πρέπει να εκτελούνται με απάθεια, και η αληθινή ελευθεριότητα εκτελείται εν ψυχρώ, χωρίς ίχνος συναισθήματος. Ανάξια του σεβασμού ενός ελευθεριάζοντα, τα εγκλήματα πάθους αντανακλούν μια θλιβερή έλλειψη αυτοσυγκράτησης, ένα ενδιαφέρον για το θύμα παρά για την εκτέλεση του ίδιου του εγκλήματος. Στις ιστορίες του Σαντ, γράφει η Σιμόν ντε Μποβουάρ, «η αισθησιακή ηδονή [ποτέ] δεν εμφανίζεται ως αυτοεξευτελισμός, λιποθυμία ή εγκατάλειψη… [Ο Σαντικός ήρωας] δεν χάνεται ποτέ, ούτε για μια στιγμή, στη ζωώδη φύση του – παραμένει τόσο διαυγής, τόσο εγκεφαλικός, ώστε ο φιλοσοφικός λόγος, μακριά από το να αμβλύνει την ορμή του, λειτουργεί ως αφροδισιακό» (1953, σ. 33). Σε αυτή την ανάγνωση του Σαντ, το μαρτύριο προκαλείται για την ανάγκη της λογικής, όχι για να αρπάξει κάποια απροσδόκητη ηδονή, αλλά ως υπάκουη εκτέλεση ενός σχεδίου που θα αποφέρει υπολογισμένες απολαύσεις και προσηλωμένα αδιάφορη για τον άλλον ως ξεχωριστό κέντρο υποκειμενικότητας – σε αντίθεση με τον Ζάχερ φον Μάσοχ, ο οποίος, όπως θα δούμε, δίνει έμφαση στη συμβατική συμφωνία με τον άλλον.
Οι ελευθεριάζοντες του Sade διέπονται από άκαμπτες αρχές, με βασικότερη τη φιλοσοφία του sang-froid, την αδιαμαρτύρητη, παθιασμένη υποταγή στα «τέλεια» εγκλήματα. Δεν είναι δύσκολο να δει κανείς πού μπορούν να συναντηθούν οι αρχές του Σαντ και ο ναζισμός: στην εξύψωση της λατρείας της κυριαρχίας –στην άκρως τυποποιημένη, απαθής προσέγγιση του εγκλήματος – στο τέχνασμα μιας ανωτερότητας έναντι εκείνων που θεωρούνται αναλώσιμοι, μια συνταγή που ο φασισμός τυποποίησε φυλετικά.
Πολύ πριν από το Ολοκαύτωμα, βέβαια, υπήρξε ένα άλλο ιστορικό γεγονός, το Ατλαντικό Δουλεμπόριο, το οποίο επίσης χρησιμοποίησε τις σαδενικές αρχές, αν και για διαφορετικά ρατσιστικά υποκείμενα και για διαφορετικούς σκοπούς: η απαθής λογιστική των σωμάτων και των ιδιοτήτων τους για τη μεγιστοποίηση της εργασίας και του κεφαλαίου, η μετατροπή των ανθρώπων σε σάρκα (Spillers, 1987) και η κυρίαρχη άσκηση ελέγχου επί των ζωών και των σωμάτων των μαύρων εύκολα ομοιάζουν με (αυτή την ανάγνωση της) σαδενικής λογικής. Στην Ιστορία της Τρέλας, ο Φουκό είδε στον Σαντ το πρόσωπο της αντίστασης στην ψυχιατρική εξουσία, ακριβώς επειδή ο Σαντ, ο οποίος ήταν φυλακισμένος και ψυχιατρικά περιορισμένος για το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του, αντιστέκεται στην ψυχολογική εννοιολόγηση της τρέλας – όλα αυτά πριν τον αποκηρύξει ο Φουκό.
«Ο Σαντ», γράφει το 1975, «διατύπωσε έναν ερωτισμό που αρμόζει σε μια πειθαρχική κοινωνία: μια ρυθμιζόμενη, ανατομική, ιεραρχική κοινωνία της οποίας ο χρόνος είναι προσεκτικά κατανεμημένος, οι χώροι της διαμερισμένοι, που χαρακτηρίζεται από υπακοή και επιτήρηση. Είναι καιρός να τα αφήσουμε όλα αυτά πίσω μας», προτρέπει, «κρίμα για τον Σαντ: μας κουράζει. Είναι ένας πειθαρχικός, ένας λοχίας του σεξ, ένας λογιστής του κώλου και των ισοδύναμων του» (1975, σσ. 226-227). Ο Φουκό μας προσφέρει, αντίθετα, ένα μοντέλο σαδισμού και μαζοχισμού που απομακρύνεται ριζικά από τον Σαντ.
«Η ιδέα ότι ο S/M σχετίζεται με μια βαθιά βία», λέει, «ότι η πρακτική του S/M είναι ένας τρόπος απελευθέρωσης αυτής της βίας, αυτής της επιθετικότητας, είναι ανόητη. Ξέρουμε πολύ καλά [ότι] αυτό που κάνουν όλοι αυτοί οι άνθρωποι [οι ασκούμενοι S/M] δεν είναι επιθετικό – εφευρίσκουν νέες δυνατότητες απόλαυσης με νέα μέρη του σώματός τους» (Foucault, 1989, σ. 209). Ο Foucault δεν ίδρυσε σε καμία περίπτωση τη θεωρία του BDSM που μετέφερε τον σαδισμό από τον φασισμό στον ασθενικό αντίποδά του, δηλαδή τον ευαίσθητο σαδισμό, αλλά βοήθησε στην ενίσχυσή του. «Αυτό που μου κάνει εντύπωση όσον αφορά τον S/M», γράφει, «είναι το πώς διαφέρει από την κοινωνική εξουσία… Φυσικά, υπάρχουν ρόλοι, αλλά όλοι γνωρίζουν πολύ καλά ότι αυτοί οι ρόλοι μπορούν να αντιστραφούν. Μερικές φορές η σκηνή αρχίζει με τον αφέντη και τον σκλάβο και στο τέλος ο σκλάβος έχει γίνει αφέντης. Ή, ακόμη και όταν οι ρόλοι είναι σταθεροποιημένοι, γνωρίζετε πολύ καλά ότι πρόκειται πάντα για ένα παιχνίδι. Είτε οι κανόνες παραβιάζονται, είτε υπάρχει μια συμφωνία, είτε ρητή είτε σιωπηρή, που τους κάνει να γνωρίζουν ορισμένα όρια» (Foucault, 1989, σ. 210). Οι κοινωνικές δομές, γράφει το ακτιβιστό του BDSM Πατ Καλίφια, εγκαθιδρύουν «υποχρεωτικές σεξουαλικές διευθετήσεις, όπου οι άνθρωποι μπορούν να χαρακτηριστούν ανάλογα με τη φυλή, την ηλικία, την τάξη και το φύλο… χωρίς επιλογή, χωρίς ασφαλή λέξη, χωρίς διαπραγμάτευση» (1988, σ. 25). Στο S/M παιχνίδι, λέει το επιχείρημα, οι ασκούμενοι απλώς βάζουν και βγάζουν τις κοινωνικές κατηγορίες, πετώντας τες με τη βούλα και με το απλό κάλεσμα μιας λέξης – δίνοντάς μας έναν σαδισμό που είναι κυρίως επιτήδευση. Προσέξτε, για παράδειγμα, την προειδοποίηση του Καλίφια ότι επειδή «η ευχαρίστηση του πάνω μέρους εξαρτάται από την προθυμία του κάτω μέρους να παίξει», ο σαδιστής μπορεί να προσβληθεί από «μια ήπια έως σοβαρή περίπτωση άγχους απόδοσης» (1996, σ. 232). Ο σαδισμός γίνεται έτσι ένας προσποιητός ρόλος που πρέπει να υιοθετηθεί, σε σύγκριση με τις πραγματικές καταστάσεις εξουσίας, οι οποίες «συνεπάγονται πόνο και σκληρότητα, όπου η συναινετική συμφωνία για αυτούς τους ρόλους δεν αναγνωρίζεται ή απουσιάζει» (Juicy Lucy, 1987, σ. 30): εδώ πρόκειται για ένα «παιχνίδι με την εξουσία» (A. Stein, 1999, σ. 51), σε αντίθεση με την άσκηση εξουσίας. Υπάρχει πραγματική εξουσία, λέει αυτός ο συλλογισμός, και υπάρχει η εξουσία τύπου BDSM, η οποία δεν είναι πραγματική αλλά προσποιητή εξουσία, ένα simulacrum (Byrne, 2015). Το BDSM, από αυτή την άποψη, είναι κάτι που κάποιος εκτελεί, κάτι στο οποίο παίζει, και μπορούμε να θυμηθούμε εδώ την προειδοποίηση της Susan Sontag ότι υπάρχει θέατρο στον σαδομαζοχισμό (1974). Το παιχνίδι του σαδομαζοχισμού, από αυτή την άποψη, είναι ένα παιχνίδι του φαίνεσθαι. Εδώ η θεατρικότητα λειτουργεί ως άλλοθι, κάτι που αναπαριστά μάλλον παρά αναπαριστά μια πραγματικότητα, κάτι που συμβολίζει την εξουσία αλλά δεν διεξάγει τη δύναμή της στη συνάντηση. Η ιδέα είναι ότι η πραγματική εξουσία είναι αμβλεία εξουσία, ενώ η προσομοίωση της εξουσίας, το παιχνίδι της εξουσίας, είναι λιγότερο επακόλουθο. Όμως, όπως συζητείται σε ολόκληρο τον τόμο, αυτός ο καθαρός διαχωρισμός είναι απατηλός: τη στιγμή της αισθητικής εμπειρίας, αυτό που μπορεί να μοιάζει με προσομοιωμένη δύναμη μετατρέπεται, μέσω της οριακής εμπειρίας, σε πραγματική δύναμη, δηλαδή σε δύναμη που μπορεί να δράσει πάνω μας με τρόπους που είναι πραγματικοί και που παραμένουν. Σκεφτείτε, για παράδειγμα, τη δύναμη της παράστασης, όπως η δύναμη που άσκησε πάνω μου το Slave Play – η δύναμη που ένιωσε η Μία ότι είχα πάνω της μετά από μία μόνο συνεδρία – η δύναμη που ανέλαβε ο Τζιμ μέσω της εξουσιοδότησης της Κανίσα, η οποία, όπως αποδείχτηκε, την υπερέβαινε: όλα αυτά ξεκινούν ως προσομοιωμένη δύναμη αλλά καταλήγουν να πυροδοτούν ενέργειες που είναι πραγματικές και έχουν υλικές συνέπειες. Η αισθητική εμπειρία διαβρώνει το χάσμα μεταξύ πραγματικής και προσομοιωμένης εξουσίας, «προβληματίζοντας έτσι τον δυαδικό διαχωρισμό μεταξύ τεχνάσματος και αυθεντικότητας» (Byrne, 2013, σ. 152).
Το Psychopathia Sexualis του Κραφτ-Έμπινγκ (1866) περιέγραψε μια σύγκλιση μεταξύ σαδισμού και μαζοχισμού σε ένα σαδομαζοχιστικό σύμπλεγμα που περιλαμβάνει πειραματισμούς με την ανάληψη ενός ρόλου και στη συνέχεια την ανάληψη του αντίστροφου, σε μια διαλεκτική δυναμική παροχής και λήψης πόνου. Αλλά η ευρέως διαδεδομένη παρανόηση ότι ο σαδισμός και ο μαζοχισμός είναι συμπληρωματικά φαινόμενα θα πρέπει να πιστωθεί στον Φρόιντ. Η ιδέα του ότι «ένα άτομο που αισθάνεται ευχαρίστηση με το να προκαλεί πόνο σε κάποιον άλλον σε μια σεξουαλική σχέση είναι επίσης ικανό να απολαμβάνει ως ευχαρίστηση τον όποιο πόνο μπορεί να αντλήσει ο ίδιος από τις σεξουαλικές σχέσεις» (Freud, 1905b, σ. 159) συγκέντρωσε τον σαδισμό και τον μαζοχισμό σε μια μοναδική έννοια, τον σαδομαζοχισμό. Γράφοντας ότι ένας «σαδιστής είναι πάντα ταυτόχρονα και μαζοχιστής», διαπίστωσε ότι τα δύο αυτά φαινόμενα δεν είναι ουσιαστικά διαφορετικά, αλλά απλές αντιστροφές του άλλου, «ενεργητικές και παθητικές μορφές» του ίδιου λιβιδινικού ρεύματος (Freud, 1905b, σ. 159). Η ενοποίηση του σαδισμού και του μαζοχισμού υπό την ενιαία έννοια του σαδομαζοχισμού επικρίθηκε από τον Ζιλ Ντελέζ, ο οποίος αμφισβήτησε την ιδέα της συμπληρωματικότητάς τους (1989) – και η κριτική του θεμελιώνει και τη δική μου σκέψη. Ο Ντελέζ ανέλυσε προσεκτικά τις σημαντικές διαφορές μεταξύ του προτάγματος του σαδιστή και του μαζοχιστή, επιστρέφοντας στα κείμενα του Μαρκήσιου ντε Σαντ και του φον Ζάχερ Μάσοχ. Ο Ντελέζ επισημαίνει ότι ο σαδιστής, όπως τον φαντάζεται μέσα από τα κείμενα του Σαντ, δεν ενδιαφέρεται να πείσει, να πείσει ή να εκπαιδεύσει το θύμα του. Ως ο απόλυτος κυρίαρχος πράκτορας, ενεργεί ενάντια στη συγκατάθεση του άλλου. Παγιδευμένος σε ένα ερμητικό σύμπαν μοναξιάς, καυχιέται για την παντοδυναμία του.
Στα μυθιστορήματα του Μάσοχ, ωστόσο, βρισκόμαστε στο πεδίο ενός θύματος που αναζητά έναν θυματοποιητή. Το θύμα ενορχηστρώνει τη δική του παραβίαση, αλλά για να το κάνει αυτό, πρέπει πρώτα να εκπαιδεύσει και να επιστρατεύσει τη συγκατάθεση του βασανιστή, ο οποίος έχει συμβληθεί με σύμβαση στο ρόλο του συμφωνημένου θύτη μέσω της παραίνεσης του θύματος. Ως εκ τούτου, «ο μαζοχιστής καταρτίζει συμβόλαια, ενώ ο σαδιστής τα αποστρέφεται και τα καταστρέφει», διότι κάθε κανόνας που δεν τελεί υπό τον πλήρη έλεγχο του σαδιστή σημαίνει ότι αμφισβητεί την κυριαρχία της και υπονομεύει την κυριαρχία του (Deleuze, 1989, σ. 22). Ο μαζοχιστής, από την άλλη πλευρά, «εμφορείται από ένα διαλεκτικό πνεύμα» εγγραφής του άλλου στο μαζοχιστικό του συμβόλαιο. Ως πραγματικός διαλεκτικός, ο μαζοχιστής «γνωρίζει την κατάλληλη στιγμή και την εκμεταλλεύεται» (Deleuze, 1989, σ. 33). Θα δυσκολευόμασταν λοιπόν να αναγνωρίσουμε ως πραγματικά σαδιστή τον συμβατικό σύντροφο του μαζοχιστή, ο οποίος ως επί το πλείστον συναινεί (και, ενίοτε, τροποποιεί) το σενάριο που σκαρφίζεται ο μαζοχιστής.
Παρομοίως, ένας μαζοχιστής που θέλει να κακοποιηθεί είναι ανάθεμα για τον πραγματικό σαδιστή, για τον οποίο η συναίνεση και η κοινή εφευρετικότητα ανατρέπουν την ανάγκη της για απόλυτη κυριαρχία επί του άλλου που δεν συμβιβάζεται με το όραμα ή την επιθυμία του. Είναι μόνο η «απρόσεκτη λογική», σημειώνει ο Ντελέζ (1989, σ. 40), που προορίζει αυτούς τους δύο – τον σαδιστή του Σαντ και τον μαζοχιστή του Μάσοχ – να συναντηθούν. Κεντρικό ρόλο στο σενάριο του Μάσοχ, βλέπουμε, δεν παίζει η θέληση του σαδιστή αλλά του μαζοχιστή. Ο σαδιστής του Μάσοχ καταλήγει να συμμετέχει σε ένα συμβόλαιο που δεν είναι δικό του δημιούργημα, στο οποίο εκπαιδεύεται, εκπαιδεύεται και υποκινείται ως διπλή συνέπεια της θέλησης του μαζοχιστή. Αυτή η μορφή μαζοχισμού δεν αποτελεί παραίτηση από τη θέληση αλλά εκτέλεση της θέλησης – δηλαδή, γίνεται μόνο να φαίνεται σαν να περιλαμβάνει υποταγή, παρόλο που ο μαζοχιστής δεν παραδίδεται στην πραγματικότητα στον άλλο. Με άλλα λόγια, ο μαζοχιστής του Μάσοχ δεν υποχωρεί τη θέλησή του αλλά, στην πραγματικότητα, χρησιμοποιεί το μαζοχιστικό συμβόλαιο για να την εκτελέσει, εμπλέκοντας τον «σαδιστή» σε αυτό. Βάζω τη λέξη «σαδιστής» σε εισαγωγικά, για να επισημάνω ότι ο σαδιστής του Μάσοχ υπάρχει στη σφαίρα του λογικού σαδισμού και για να υπογραμμίσω ότι ο μαζοχιστής του Μάσοχ, συμβολαιοποιώντας την ανταλλαγή, δεν λυγίζει τη θέλησή του για να παραδοθεί στον σαδιστή αλλά, αντίθετα, εργάζεται προς την κατεύθυνση της υλοποίησης της θέλησής του. Η υποκείμενη παραδοχή, ότι η εξουσία κατασκευάζεται μέσω μιας θεατρικής νοηματοδότησης, επιδιώκει να διασώσει, και σε ορισμένες περιπτώσεις έχει καταφέρει να διασώσει, τον σαδομαζοχισμό από την ψυχοπαθολογία. Αλλά, από την άλλη πλευρά, μας αφήνει με ένα αναιμικό είδος σαδισμού.
Το «όλο επεισόδιο», γράφει το Καλίφια, μπορεί να ματαιωθεί με μια λέξη – με την οποία μπορεί να πέσει η αυλαία σε όλη την παράσταση, αν κάποιο από τα δύο μέρη θελήσει να πάει σπίτι του» (1988, σ. 25). Αλλά η συζήτησή μας για το Slave Play υποδηλώνει ότι τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά: Η ασφαλής λέξη του Τζιμ δεν «σταματά την παράσταση» – βάζει τα πράγματα σε κίνηση, οδηγώντας τελικά στην τρίτη πράξη. Φυσικά, όταν το Καλιφία γράφει: «Αν δεν σου αρέσει να είσαι πάνω ή κάτω, αλλάζεις τα κλειδιά σου. Δοκίμασε να το κάνεις αυτό με το βιολογικό σου φύλο ή τη φυλή σου ή την κοινωνικοοικονομική σου κατάσταση» (1996, σ. 232), αυτό που θέλει να τονίσει είναι ότι στο BDSM, η θέση συμφωνείται συναινετικά και όχι ότι εγκαθίσταται μέσω των κοινωνικών σχέσεων. Η ιδέα είναι ότι η εναλλαγή φέρνει στο προσκήνιο την ενδεχομενική φύση των κοινωνικών συνθηκών. Παρόλα αυτά, το τέχνασμα του λογικού σαδισμού αποδυναμώνει τον σαδισμό. Ακολουθεί το ευρέως διαδεδομένο τροπάριο, που προσφέρει η Tonya Pinkins, σε μια συνέντευξη με το καστ του Slave Play: «Οι άνθρωποι έχουν αυτή την παρανόηση σχετικά με το BDSM, καθώς νομίζουν ότι ο dom – δεν καταλαβαίνουν ότι ο dom είναι ο υπηρέτης … Αυτό που σημαίνει όταν είσαι dom είναι ότι πρέπει να κοιτάξεις το άλλο άτομο, τι ψάχνει, τι θέλει, και είσαι εκεί για να το παρέχεις» (Talks at Google, 2020). Ένας τέτοιος απενοχοποιημένος σαδισμός, ωστόσο, αρχίζει να ακούγεται σαν σοφιστεία. Ο λογικός σαδισμός δεν κάνει προσφορές πέρα από την ικανοποίηση, και εφόσον δεν κλιμακώνεται προς το αφόρητο, αλλά παραμένει εντός της στενής περιμέτρου της θετικής συναίνεσης του άλλου, παραιτείται από τη δυνατότητα να φτάσει σε καταστάσεις συγκλονισμού. Ούτε ο λογικός σαδισμός ούτε ο αντίστοιχος σαδιστικός δεν μπορούν να μας φέρουν κοντά στην κυρίαρχη εμπειρία: Αυτή είναι η αρμοδιότητα του απαιτητικού σαδισμού.
Όταν ήμουνα μικρός, ας πούμε 14, ξεκαλοκαιριάζαμε στο εξοχικό. Τρεις μήνες διακοπές καθότι οι γονείς μου ήταν δάσκαλοι. Το σπίτι ήτανε τότε διακόσια μέτρα έξω από το χωριό, μόνο του. Ένα απόγευμα του Ιούνη, ήρθε ένα φορτηγό και άδειασε ένα βουνό από τσιμεντόλιθους στην άκρη από το οικόπεδο, θα χρησίμευσαν για να φτιάξουμε το βόθρο. Και να πώς φτιάχτηκε ο βόθρος.
Σύντομα, ένα ζεστό απογευματάκι του Ιούνη, μου ανακοινώθηκε από τους γονείς μου (τον πατέρα συγκεκριμένα) ότι δουλειά μου θα είναι να μετακινήσω με τα χέρια μου όλους αυτούς τους τσιμεντόλιθους από τη μία άκρη του οικοπέδου στην άλλη. Θα είναι όλο το καλοκαίρι μπροστά μου και όταν θα τελείωνα το Σεπτέμβρη θα είχα μπράτσα και θα ήμουν άντρας. Και κάθε απογευματάκι λοιπόν του Ιούνη, μα και του Ιούλη και του Αυγούστου, φορούσα κάτι χοντρά εργατικά γάντια και με τα παιδικά χεράκια μου, αδύνατα σαν καλαμάκια, εκτελούσα τη μεταφορά από το Α στο Β. Αυτό που δεν σας είπα είναι ότι από το Β έπρεπε μετά να τα πάω στο Γ, αλλά αυτή είναι άλλη ιστορία. Οι γονείς κάθονταν στο μεγάλο μπαλκόνι από πάνω, έπιναν καφέ και σχολίαζαν το θέαμα με επιφωνήματα, παραινέσεις κλπ. Δεν καταλάβαινα γιατί τα τραβούσα όλα αυτά, το να αποκτήσω μπράτσα μου φαινόταν εύλογος λόγος, άλλωστε μου άρεσαν τα μπράτσα του μπαμπά μου και μου άρεσε η δύναμη που είχαν έτσι κάτω από το wife-beater αμάνικο, ήθελα πολύ να με αγκαλιάσει και να μου μιλήσει αντρικά «μη φοβάσαι, θα καθαρίσω εγώ και για τους δυο μας» κοντολογίς ένιωθα μια έλξη ερωτική.
Έτσι με πείσμα, με χειροκροτήματα, με παιδική λαχτάρα να αποδείξω πόσο καλός γιος είμαι, με το όνειρο των γονιών μου να έχω μπράτσα τον Σεπτέμβριο που έγινε και δικό μου όνειρο, πέρασε το μεγαλύτερο μέρος του καλοκαιριού. Και το βουνό από τσιμεντόλιθα έγινε ένας αστείος σωρός από είκοσι τούβλα, να δεις που τελείωσα και πριν από την ώρα μου. Τώρα όποιος έχει μείνει σε χωριό ξέρει ότι εκεί στα υπολείμματα, εκεί όπου μαζεύεις τις βρωμιές, εκεί μαζεύονται τα φίδια, τα ζουζούνια κι όλα τα μικρά τέρατα. Έτσι και σε μένα έτυχε να καταλάβω ότι ενοχλώ την ησυχία μιας τεράστιας τριχωτής αράχνης που είχε βρει καταφύγιο στη ρίζα του βουνού που είχα να μετακομίσω. Με έπιασε αηδία, δεν μπορούσα να χώσω τα χέρια μου στις τρύπες από τα τσιμεντόλιθα γιατί μπορεί να ήτανε μέσα, έλεγχα κάθε μου κίνηση, σκιαζόμουν με κάθε σκιά και αεράκι, δεν χούφτωνα τα τούβλα σωστά ίσως και λίγο γυναικωτά. Μου έπεσε κι ένα χάμω και έσπασε. Πριν το καταλάβω καλά καλά, ο πατέρας μου είχε κατέβει κάτω στο οικόπεδο και στεκόταν μπροστά μου. «Άχρηστε!» μου φώναζε. «Για τίποτα δεν είσαι, μια ζωή τα ίδια χάλια!». «Ναι, κρέμασε τα μούτρα σου πάλι!», «Ζώον!» Πούστη δε με φώναξε ποτέ, του το αναγνωρίζω. Κρατούσα πειθήνια το επόμενο τσιμεντόλιθο εκείνη την ώρα, με ή χωρίς αράχνη, και με όση δύναμη είχαν τα αδερφίστικα χεράκια μου, το σήκωσα στον αέρα και το πέταξα πάνω του. Έπεσε κάτω πλακωμένος στο στήθος κι εγώ ανέβηκα στο σπίτι ουρλιάζοντας. Έσπασα την πόρτα του δωματίου μου μπαίνοντας και έκατσα περιμένοντας. Περίμενα πάρα πολλή ώρα, αλλά δεν ήρθε ποτέ κανείς να με βρει, ούτε η μαμά μου ούτε ο μπαμπάς μου. Αργότερα, το βράδυ, η μαμά μου μου έκανε διπλή μερίδα πατάτες τηγανιτές και ένα αβγό μάτι από πάνω.
του Slava Mogutin
Όταν ήμουν παιδί, ευχόμουν να ήμουν το slaveboy ενός χαριτωμένου γιου στην ηλικία μου σε πλούσιους masters σκλάβων στην αρχαία Ρώμη. Η ζωή και το σώμα μου θα ήταν άρρηκτα δεμένα με τις διαθέσεις του. Θα κοιμόμουν ανάμεσα στα πόδια του σαν το σκυλί. Θα γινόμουν η ζωντανή τουαλέτα του και θα ξυπνούσα στο μέσον της νύχτας γιατί θα κατουρούσε μέσα στο στόμα μου αντί να τρέχει στη λεκάνη. Και όχι μόνο κάτουρα, με την ευκαιρία… Τα πρωινά θα τον ξυπνούσα προσκαλώντας το καυτό, δυνατό, σκληρό από τον ύπνο γκαβλί του μέσα στο μουνί που θα ήταν το στόμα μου. Δεν μπορούσα πια να επιβιώσω δίχως αυτό. Μου απαγόρευε να φοράω ρούχα και με τάιζε μόνο το σπέρμα και τα κόπρανά του. Τα έτρωγα και τα κατάπινα όλα, χωρίς να αφήνω υπολείμματα. Σύντομα συνήθισα σε αυτή τη δίαιτα και δεν μπορούσα να φανταστώ κάποιο άλλο φαγητό. Δεν ήξερα τι να κάνω όταν είπε στους γονείς του ότι με είχε βαρεθεί κι ότι ήθελε έναν άλλο σκλάβο. Νομίζω θα μας σκότωνα και τους δυο, αρχίζοντας με αυτόν. Θα έχωνα το χέρι μου μέσα στον κώλο μέχρι τον αγκώνα, θα διέλυα και θα έσχιζα το εσωτερικό του και θα έτρωγα αυτά τα συστρεφόμενα σωθικά που φωνάζανε. Μετά θα πέθαινα από νοσταλγία και πείνα…
Αμερική, δεκαετία του ’50. Τα πρώτα χάπια της ψυχιατρικής κάνουν την εμφάνισή τους. Αντιψυχωτικά, αργότερα τα αντικαταθλιπτικά και τέλος οι βενζοδιαζεπίνες (ηρεμιστικά). Ένα νέο κομμάτι της αγοράς είναι οι γυναίκες. Κλεισμένες στο σπίτι, πάντα σούπερ σύζυγοι, με τα απείθαρχα παιδιά και, βέβαια, “φτιάχνοντας ένα γλυκό για τον μπαμπά” – για να ξέρει ότι τον αγαπάμε. Η σκηνή από την ταινία “Οι Ώρες” όπου η νοικοκυρά αναδύεται σε μια σκηνή ονείρου μέσα σε μια θάλασσα από χάπια είναι ενδεικτική της νάρκωσης που υφίσταται ο μεσοαστικός γυναικείος πληθυσμός. Η μέρα μπορεί να ξεκινήσει με Valium (“η μικρή βοήθεια της μανούλας’) και να συνεχιστεί με άλλες αγωγές πειθάρχησης και ανταπόκρισης στο συζυγικό καθήκον.
Διασώσαμε εδώ διαφημίσεις της εποχής που απευθύνονται σε γυναίκες (ή σε άντρες που επιθυμούν να τροποποιήσουν τη συμπεριφορά της γυναίκας τους) από το Bonkers Institute for Nearly Genuine Research – μια μαχητική και ειρωνική σελίδα για την ψυχιατρική. Η σελίδα πλέον έχει καταργηθεί, όποτε οι διασωθείσες εικόνες αποκτούν μια ιστορική διάσταση αρχείου.
Συνεχίζουμε την παρουσίαση του Doctoring the mind, αφήνοντας τον συγγραφέα να αναφερθεί γλαφυρά σε μια ιστορία ψύχωσης — μια εμπειρία που πιθανόν να είναι ανοικεία για την αναγνώστρια. Στα επόμενα ποστ θα αναφερθούμε περιληπτικά στους πρώτους προβληματισμούς του Bentall.
Αν υπάρχει μια κεντρική διανοητική πραγματικότητα στο τέλος του εικοστού αιώνα, αυτή είναι ότι η βιολογική προσέγγιση της ψυχιατρικής – η αντιμετώπιση της ψυχικής ασθένειας ως γενετικά επηρεασμένης διαταραχής της χημείας του εγκεφάλου – σημείωσε τεράστια επιτυχία. Edward Shorter, Ιστορία της Ψυχιατρικής
Μια υγρή μυρωδιά διαπερνά το μικρό, χωρίς παράθυρα δωμάτιο συνέντευξης κάθε φορά που ο Peter έρχεται να με δει. Προσπαθώ να τον βοηθήσω εδώ και πάρα πολύ καιρό – η εξάμηνη περίοδος κατά την οποία ένας κλινικός ψυχολόγος θα περίμενε κανονικά να βλέπει έναν πελάτη πέρασε πριν από περισσότερο από ένα χρόνο. Πάντα, όπως φαίνεται, είμαστε έτοιμοι να κάνουμε μια σημαντική ανακάλυψη.
Οι συναντήσεις μας, πρωί-πρωί, αρχίζουν πάντα με το ίδιο τελετουργικό. Ελέγχοντας το ρολόι του καθώς περνάω βιαστικά την πόρτα του κοινοτικού κέντρου ψυχικής υγείας μετά το μακρύ ταξίδι από το σπίτι μου, ο Peter με κοιτάζει περιφρονητικά, μετά χαμογελάει και λέει: «Γεια σου, φίλε!». Περιστασιακά, προσπαθεί να με αγκαλιάσει, αλλά τον αποθαρρύνω να το κάνει, περισσότερο επειδή ανησυχώ για την κακή του υγιεινή παρά από φόβο μήπως παραβιάσω κάποιο επαγγελματικό όριο. Δεν θα με δει αργότερα μέσα στην ημέρα, όταν οι παραισθησιογόνες φωνές του αρχίζουν συχνά να τον βασανίζουν, οδηγώντας τον πίσω στο μικρό, ακατάστατο διαμέρισμά του, όπου χρησιμοποιεί δυνατή μουσική για να τις πνίξει.
Ένας ψηλός, συμπαθής άντρας στις αρχές της δεκαετίας των τριάντα του, που θα μπορούσε να φαίνεται όμορφος, αν μπορούσε μόνο να καθαρίσει τον εαυτό του και να κάνει κάτι με το φουσκωμένο στομάχι του. Οι δυσκολίες του, τις οποίες μου διηγήθηκε με την ακρίβεια ενός ανθρώπου που έχει επαναλάβει την ιστορία του πολλές φορές, ξεκίνησαν περισσότερα από δεκατρία χρόνια πριν γνωριστούμε. Ευτυχισμένος εργαζόμενος σε μια γραμμή παραγωγής και πατέρας ενός κοριτσιού, η τακτοποιημένη ζωή του διαλύθηκε απότομα όταν η φίλη του ανακοίνωσε ότι δεν ήθελε πλέον να ζει μαζί του και είχε βρει άλλον εραστή. Εκδιώχθηκε από το οικογενειακό σπίτι, αναγκάστηκε να μετακομίσει σε μια ζοφερή γκαρσονιέρα, βυθίστηκε στην κατάθλιψη και σταμάτησε να πηγαίνει στη δουλειά του. Τελικά έχασε τη δουλειά του και έμεινε άστεγος. Ενώ κοιμόταν στο δρόμο άρχισε να ακούει φωνές, τις οποίες απέδιδε σε πρώην φίλους του που ήθελαν να τον βλάψουν. «Διατάξτε τον να βγει έξω!», έλεγαν – «Διατάξτε τον να βγει έξω!», κάτι που εξέλαβε ότι ήθελαν να τον πάνε κάπου για να τον δείρουν.
Δεν υπάρχει καμία καταγραφή ψυχικής ασθένειας στην άμεση οικογένεια του Peter. Παρόλο που κακοποιήθηκε σεξουαλικά από τον πατριό του όταν ήταν 10 ετών, εκτός από μερικές μεθυσμένες συγκρούσεις με την αστυνομία κατά την εφηβεία, δεν υπήρξε καμία άλλη ένδειξη στην προηγούμενη ζωή του ότι προοριζόταν να γίνει ψυχιατρικός ασθενής. Το θετικό είναι ότι, σε αντίθεση με πολλούς ασθενείς με παρόμοιες δυσκολίες, κατάφερε να αποκαταστήσει ένα δίκτυο φίλων και απολαμβάνει θερμές σχέσεις με τη μητέρα και την αδελφή του. Έχει επίσης καλές σχέσεις με την έφηβη πλέον κόρη του, την οποία βλέπει τακτικά. Χάρη στα γενναιόδωρα επιδόματα κοινωνικής ασφάλισης έχει εγκλωβιστεί στην παγίδα των επιδομάτων: σήμερα έχει περισσότερα από αρκετά χρήματα για να καλύψει τις ανάγκες του και φοβάται ότι θα χάσει αν επιχειρήσει να επιστρέψει στην εργασία του.
Η αρχική επιστολή παραπομπής από τον ψυχίατρο του Peter, στην οποία σημειωνόταν ότι τα συμπτώματά του παρέμεναν παρά τη φαρμακευτική του αγωγή για περισσότερο από μια δεκαετία, με ρωτούσε αν θα μπορούσα να δοκιμάσω τη γνωστική συμπεριφορική θεραπεία, μια μορφή ψυχολογικής θεραπείας, για να τον βοηθήσω με τις φωνές του. Παρά τον σκεπτικισμό που επικρατούσε στο παρελθόν σχετικά με την αξία της ψυχολογικής θεραπείας για ασθενείς με σοβαρές ψυχικές ασθένειες, πρόσφατες μελέτες έχουν δείξει ότι αυτό το είδος θεραπείας μπορεί μερικές φορές να βοηθήσει ανθρώπους όπως ο Peter. Τους πρώτους μήνες που ήμασταν μαζί ακολούθησα το συνηθισμένο πρωτόκολλο για αυτό το είδος θεραπείας, ζητώντας του να κρατάει αρχεία για το πότε οι φωνές του έρχονταν και πότε έφευγαν, ρωτώντας τον για πιθανά εναύσματα και διερευνώντας πώς οι πεποιθήσεις του σχετικά με τις φωνές του μπορεί να τις κάνουν πιο επίμονες. Όπως πολλοί ασθενείς με φωνές, ο Peter πίστευε ότι αυτές ήταν παντογνώστριες και παντοδύναμες, και έκανα ό,τι μπορούσα για να αμφισβητήσω την πεποίθησή του ότι ήταν ακαταμάχητα ισχυρές. Πίστευε επίσης ότι οι άλλοι άνθρωποι μπορούσαν να ακούσουν τις φωνές του και ότι θα μπορούσαν να του επιτεθούν κατά συνέπεια, οπότε του πρότεινα ένα «πείραμα συμπεριφοράς» στο οποίο θα επιχειρούσε να καταγράψει τις φωνές του με ένα μαγνητόφωνο. Παρατηρώντας ότι ήταν πάντοτε πολύ σφιγμένος και ότι το άγχος του για την πρόβλεψη των φωνών φαινόταν να τις προκαλεί, του δίδαξα επίσης κάποιες απλές τεχνικές χαλάρωσης. Σταδιακά, σε διάστημα περίπου ενός έτους, η προσέγγιση αυτή φάνηκε να λειτουργεί. Το ημερολόγιο του Peter έδειχνε ότι άκουγε τις φωνές λιγότερο συχνά. Ενώ προηγουμένως τις βίωνε σε καθημερινή βάση, τελικά πέτυχε το ρεκόρ των δεκατριών ημερών χωρίς αυτές. Άρχισε να σκέφτεται το μέλλον, συζήτησε το ενδεχόμενο εθελοντικής εργασίας και κανόνισε να μετακομίσει σε μια πιο ευχάριστη γειτονιά.
Την ώρα που άρχισα να σκέφτομαι μια επιστολή απαλλαγής προς τον ψυχίατρο του Peter, η οποία θα καυχιόταν ήσυχα για όσα είχαμε πετύχει μαζί, τα πράγματα πήραν δραματική τροπή προς το χειρότερο. Όταν έφτασε να με δει για μια από τις τελευταίες συνεδρίες του, ήταν ταραγμένος και παρανοϊκός, με τα μάτια του να τρεμοπαίζουν από άκρη σε άκρη καθώς μου έλεγε ότι οι φωνές του τον κρατούσαν ξύπνιο τις τελευταίες δύο νύχτες. Στο τέλος της συνεδρίας, τον παρακολουθούσα να σαρώνει νευρικά το περιβάλλον του, πριν βρει το κουράγιο να βγει στο δρόμο. Τηλεφώνησα αμέσως στην κοινοτική ψυχιατρική νοσοκόμα του, μια ζεστή, υποστηρικτική γυναίκα που λίγο αργότερα πήγε να τον επισκεφθεί στο νέο του διαμέρισμα. Οι προσπάθειές της να τον ηρεμήσει ήταν άκαρπες. Μέσα σε λίγες ημέρες εισήχθη στο νοσοκομείο για πιο εντατική θεραπεία.
Οι ψυχιατρικοί θάλαμοι είναι συχνά τρομακτικοί χώροι. Η τοπική ψυχιατρική μονάδα, που χτίστηκε πριν από περίπου είκοσι χρόνια στους χώρους ενός Περιφερειακού Γενικού Νοσοκομείου και δίπλα σε έναν πολυσύχναστο αυτοκινητόδρομο, έχει μακριούς, στενούς διαδρόμους και μοιάζει άθλια και απρόσωπη. Τα υπνοδωμάτια των ασθενών είναι σκοτεινά και κλειστοφοβικά. Οι κοινόχρηστοι χώροι, οι τραπεζαρίες και τα σαλόνια όπου οι ασθενείς κάθονται παθητικά παρακολουθώντας τηλεόραση την ημέρα, μυρίζουν ιδρώτα. Οι νοσηλευτές μοιάζουν να κρύβονται στα γραφεία τους, κοιτάζοντας τους ασθενείς μέσα από παράθυρα από σκληρό γυαλί. Στους ανοιχτούς θαλάμους, όπου οι ασθενείς μπορούν να έρχονται και να φεύγουν όπως θέλουν, κάποιοι κάνουν χρήση των εγκαταστάσεων εργοθεραπείας σε άλλα σημεία του νοσοκομείου, άλλοι εξαφανίζονται με άδεια για το σπίτι, ώστε να δοκιμαστεί η ικανότητά τους να ζουν στον πραγματικό κόσμο, και άλλοι πάλι μαραζώνουν σε σιωπηλή περισυλλογή, περιμένοντας να δράσουν τα φάρμακά τους. Στους κλειδωμένους θαλάμους, όπου κρατούνται οι πιο ταραγμένοι ασθενείς, υπάρχει μια αισθητή ατμόσφαιρα απειλής, που διακόπτεται από κραυγές και περιστασιακές βίαιες πράξεις από τους πιο διαταραγμένους ασθενείς που δεν έχουν ακόμη υποκύψει στις κατασταλτικές επιδράσεις των φαρμάκων τους. Σε μια τέτοια πτέρυγα βρήκα τον Peter, να κρύβεται στο δωμάτιό του, πολύ φοβισμένος για να βγει έξω από φόβο μήπως του επιτεθούν οι άλλοι ασθενείς. Ήταν δύσκολο να καταλάβω σε ποιο βαθμό ο φόβος του δικαιολογούνταν από τις νέες του συνθήκες και σε ποιο βαθμό ήταν προϊόν της φαντασίας του.
Κατά την ανάκριση του Peter, η αιτία της ξαφνικής υποτροπής του έγινε γρήγορα εμφανής. Ενθουσιασμένος από την κοινή μας επιτυχία και, άγνωστο σε μένα ή σε οποιονδήποτε άλλο στην κλινική ομάδα, είχε ξαφνικά σταματήσει να παίρνει τα φάρμακά του. Η μετακόμιση στο σπίτι, στην καλύτερη περίπτωση μια αγχωτική εμπειρία, είχε καταβάλει το τίμημά της. Όσο παρέμενε στο νοσοκομείο φαινόταν αδύνατο να κάνει κάτι ιδιαίτερα θεραπευτικό. Μέχρι να πάρει εξιτήριο, με νέα φαρμακευτική αγωγή, μερικές εβδομάδες αργότερα, περιορίστηκα στο να περνάω από εκεί περιστασιακά για να τον εμπλέξω σε μια φιλική συζήτηση, με την ελπίδα να του δείξω ότι δεν τον είχα ξεχάσει.
Παρόλο που συνεχίζω να βλέπω τον Peter, δεν μπορώ να το κάνω επ’ αόριστον. Πρόσφατα πειραματιστήκαμε με μια νέα στρατηγική, εμπνευσμένοι από μελέτες που δείχνουν ότι οι βουδιστικές τεχνικές διαλογισμού είναι χρήσιμες για ασθενείς που δεν ανταποκρίνονται στις πιο παραδοσιακές μορφές ψυχοθεραπείας. Τον έχω διδάξει να περνάει σύντομες περιόδους καθισμένος στη σιωπή, στρέφοντας την προσοχή του στην αναπνοή του και παρατηρώντας πότε οι σκέψεις του περιπλανώνται αλλού. Οι περισσότεροι άνθρωποι διαπιστώνουν ότι αυτές οι ασκήσεις τους βοηθούν να αναπτύξουν κάποια αποστασιοποίηση από τις σκέψεις που τους στενοχωρούν και τους απασχολούν. Με την ελπίδα να αντιμετωπιστεί ο φόβος του για τις φωνές του, έβαλα τον Peter να επαναλαμβάνει στον εαυτό του ξανά και ξανά τις λέξεις: «Διατάξτε τον έξω, διατάξτε τον έξω», πριν αρχίσει τις ασκήσεις. Τους τελευταίους μήνες, η συχνότητα των φωνών του έχει και πάλι μειωθεί και τώρα περνάει πολλές ημέρες χωρίς αυτές. Δουλεύει; Είναι αυτή η μέθοδος που ψάχναμε; Ο Peter είναι όλο και πιο αισιόδοξος, και θέλω να είμαι κι εγώ αισιόδοξος, αλλά η εμπειρία με έχει διδάξει ότι η αυτοπεποίθηση είναι συχνά ένα παραπλανητικό συναίσθημα. Μερικές φορές αισθάνομαι σαν να προσποιούμαι μόνο ότι είμαι χρήσιμος.
Ο Peter διαγνώστηκε ότι έπασχε από σχιζοφρένεια. Σύμφωνα με τα εγχειρίδια, οι ασθενείς με αυτή τη διαταραχή υποφέρουν συνήθως από ακουστικές ψευδαισθήσεις (φωνές ανθρώπων που δεν είναι στην πραγματικότητα παρόντες) και παραληρητικές ιδέες (παράξενες και παράλογες πεποιθήσεις που αντιστέκονται σε αντίλογο). Πολλοί ασθενείς γίνονται επίσης περιστασιακά νοητικά διαταραγμένοι, μιλώντας ασυνάρτητα, ιδίως όταν είναι αγχωμένοι. Εκτός από αυτά τα θετικά συμπτώματα, που ονομάζονται έτσι επειδή συνήθως απουσιάζουν από τους υγιείς ανθρώπους, πολλοί ασθενείς υποφέρουν επίσης από αρνητικά συμπτώματα, που ονομάζονται έτσι επειδή φαίνεται να αντανακλούν μια απώλεια φυσιολογικών ικανοτήτων. Σε αυτά περιλαμβάνονται η απάθεια, η ανηδονία (η αδυναμία να βιώσουν ευχαρίστηση) και η συναισθηματική ισοπέδωση.
Η σχιζοφρένεια θεωρείται συνήθως ότι ανήκει σε μια οικογένεια ασθενειών στις οποίες ο ασθενής, όταν νοσεί πιο σοβαρά, φαίνεται να χάνει την επαφή με την πραγματικότητα. Αυτές οι διαταραχές, οι οποίες αντιστοιχούν περίπου στη λαϊκή αντίληψη της τρέλας, είναι συλλογικά γνωστές ως ψυχώσεις και αποτελούν τον πιο σοβαρό τύπο ψυχικής ασθένειας. Συχνά αντιδιαστέλλονται με τις νευρώσεις (πιο συνηθισμένοι και λιγότερο σοβαροί τύποι ψυχικών ασθενειών κατά τους οποίους το άτομο, αν και πολύ ανήσυχο ή καταθλιπτικό, έχει επίγνωση του ότι είναι άρρωστο και δεν παρουσιάζει ψευδαισθήσεις και παραληρητικές ιδέες) και τις διαταραχές της προσωπικότητας (δια βίου δυσλειτουργικά πρότυπα σχέσεων με άλλους ανθρώπους).
Ο άλλος κύριος τύπος ψύχωσης είναι η διπολική διαταραχή, η οποία είναι επίσης μερικές φορές γνωστή ως μανιοκατάθλιψη. Σε αυτή την κατάσταση ο πάσχων βιώνει επεισόδια βαθιάς κατάθλιψης και επίσης επεισόδια είτε μανίας (περίοδοι ανεξέλεγκτου ενθουσιασμού και ευερεθιστότητας, που συχνά συνοδεύονται από διαταραγμένη σκέψη και ψευδαισθήσεις σχετικά με ειδικές δυνάμεις, θεαματικό πλούτο ή μια ειδική αποστολή στη ζωή) είτε υπομανίας (μια λιγότερο ακραία κατάσταση διάθεσης που χαρακτηρίζεται από ευφορία, ενθουσιασμό και παρορμητική συμπεριφορά). Τα σημερινά διαγνωστικά συστήματα διακρίνουν πλέον μεταξύ της διπολικής διαταραχής 1, κατά την οποία οι ασθενείς βιώνουν τόσο κατάθλιψη όσο και μανία, και της διπολικής διαταραχής 2, κατά την οποία βιώνουν κατάθλιψη και υπομανία αλλά όχι μανία. Και στις δύο περιπτώσεις, τα επεισόδια ακραίας διάθεσης συνήθως διαδέχονται περίοδοι ύφεσης ή σχετικά φυσιολογικής λειτουργίας. Η μονοπολική κατάθλιψη (κατάθλιψη ελλείψει ιστορικού μανίας), όταν είναι πολύ σοβαρή, μπορεί επίσης να συνοδεύεται από ψυχωτικά συμπτώματα, για παράδειγμα ακουστικές ψευδαισθήσεις που ασκούν έντονη κριτική στον ασθενή ή παραληρητικές ιδέες ότι το άτομο είναι ένοχο για κάποιο τρομερό έγκλημα. Ο όρος ψυχωτική κατάθλιψη χρησιμοποιείται μερικές φορές για να περιγράψει αυτού του είδους την κατάσταση.
Χωρίς αμφιβολία, οι ψυχώσεις έχουν βαθύτατο αντίκτυπο στον ανθρώπινο κόσμο. Ο αριθμός των περιπτώσεων σχιζοφρένειας που αντιμετωπίζουν οι ψυχιατρικές υπηρεσίες είναι δύσκολο να εκτιμηθεί επειδή οι ορισμοί της διαταραχής ποικίλλουν από µελέτη σε μελέτη, αλλά οι εκτιµήσεις για τον αριθµό των νέων περιπτώσεων κάθε χρόνο από διάφορα µέρη του κόσµου κυµαίνονται µεταξύ 7 και 40 νέων περιπτώσεων ανά 100.000 άτοµα, ενώ τα στοιχεία που αναφέρονται για τη διπολική διαταραχή δεν διαφέρουν. Ο αριθμός των ατόμων που λαμβάνουν διάγνωση σχιζοφρένειας σε οποιαδήποτε στιγμή της ζωής τους είναι σίγουρα πάνω από 0,5% και, και πάλι, η ίδια περίπου εκτίμηση έχει αναφερθεί για τη διπολική διαταραχή. Λαμβάνοντας μια ευρύτερη προοπτική, έχει υπολογιστεί ότι ο κίνδυνος κατά τη διάρκεια της ζωής να πάσχει κανείς από οποιοδήποτε είδος ψυχωτικής διαταραχής μπορεί να φτάσει το 3%. Δεδομένου ότι ο σημερινός πληθυσμός της Βρετανίας είναι περίπου 60 εκατομμύρια άνθρωποι και ο πληθυσμός των Ηνωμένων Πολιτειών είναι περίπου 300 εκατομμύρια, αυτό σημαίνει ότι μπορεί να επηρεαστούν έως και 1,8 εκατομμύρια Βρετανοί πολίτες και έως και 9 εκατομμύρια πολίτες των ΗΠΑ. Αν το αναγάγουμε σε ολόκληρο τον κόσμο, περίπου 200 εκατομμύρια άνθρωποι που ζουν σήμερα στη γη είναι πιθανό να πάσχουν από ψύχωση κάποια στιγμή στη ζωή τους. Αυτός είναι ένας πολύ μεγάλος αριθμός ανθρώπων.
Ο αντίκτυπος αυτών των παθήσεων στην ποιότητα ζωής μπορεί να εξακριβωθεί από το γεγονός ότι, στον ανεπτυγμένο κόσμο, περίπου το 5% των ασθενών με σχιζοφρένεια και πάνω από το 7% των ασθενών με διπολική διαταραχή αυτοκτονούν και πολλοί περισσότεροι επιχειρούν να αυτοκτονήσουν. Η αδυναμία εργασίας ή επαγγελματικής σταδιοδρομίας είναι επίσης συχνή. Σε μια πρόσφατη μελέτη ασθενών με σχιζοφρένεια σε έξι ευρωπαϊκές χώρες, το 41% κρίθηκε ως βαριά ανάπηρο όταν αξιολογήθηκε για πρώτη φορά. Δεκαπέντε χρόνια αργότερα, το 25% εξακολουθούσε να έχει βαριά αναπηρία. Για περίπου τα δύο τρίτα αυτών των ασθενών επηρεάστηκαν οι στενές τους σχέσεις (πολλοί παρέμειναν χωρίς σύντροφο) και περίπου το ίδιο ποσοστό δεν ήταν σε θέση να λειτουργήσει αποτελεσματικά στον εργασιακό χώρο. Για άλλη μια φορά, μια παρόμοια εικόνα είναι εμφανής όσον αφορά τη διπολική διαταραχή. Έχει υπολογιστεί ότι ένας νέος ενήλικας που λαμβάνει τη διάγνωση στις Ηνωμένες Πολιτείες μπορεί να περιμένει να χάσει, κατά μέσο όρο, εννέα χρόνια ζωής, δώδεκα χρόνια φυσιολογικής υγείας και δεκατέσσερα χρόνια εργασίας. Για να προστεθεί σε αυτόν τον κατάλογο δυστυχίας, οι ψυχώσεις αποτελούν επίσης πηγή μεγάλου φόβου στους απλούς ανθρώπους. Η επιλεκτική αναφορά στα μέσα μαζικής ενημέρωσης έχει δημιουργήσει την εντύπωση ότι η σχιζοφρένεια, ειδικότερα, συνδέεται με μια τάση προς ακραία, τυχαία βία.
Είναι, βέβαια, αλήθεια ότι οι ψυχωτικοί ασθενείς, υπό την επήρεια των ψευδαισθήσεών τους, διαπράττουν μερικές φορές τρομερά εγκλήματα, αν και ευτυχώς αυτό συμβαίνει πολύ σπάνια. Στη Βρετανία, μια φιλανθρωπική οργάνωση με την ονομασία Zito Trust ιδρύθηκε το 1994 μετά την παράλογη δολοφονία του συζύγου της Jayne Zito, Jonathan, από τον Christopher Clunis, έναν ψυχιατρικό ασθενή. Στις 17 Δεκεμβρίου 1992 ο Clunis πλησίασε τον Zito καθώς περίμενε το τρένο στο σταθμό του μετρό Finsbury Park και τον μαχαίρωσε χωρίς προειδοποίηση. Η επίσημη έρευνα που ακολούθησε τη δολοφονία αποκάλυψε ότι ο Clunis ήταν καλά γνωστός στις τοπικές ψυχιατρικές υπηρεσίες, έχοντας εξεταστεί από σαράντα τρεις ψυχιάτρους σε πέντε χρόνια, και ότι δεν είχε κρατηθεί στο νοσοκομείο παρά το γεγονός ότι διέπραξε μια σειρά από τυχαίες επιθέσεις τις εβδομάδες που προηγήθηκαν του θανάτου του Zito. Στο πλαίσιο αυτού και παρόμοιων περιστατικών, πολλές ψυχιατρικές υπηρεσίες θεώρησαν ως κύριο ρόλο τους τον περιορισμό. Έρευνες που πραγματοποιήθηκαν στη Βρετανία και στις Ηνωμένες Πολιτείες αποκαλύπτουν την ευρεία χρήση τόσο του άτυπου όσο και του επίσημου εξαναγκασμού στη διαχείριση των ατόμων με ψυχωσικές ασθένειες. Στη Βρετανία και σε ορισμένα μέρη των Ηνωμένων Πολιτειών η νέα νομοθεσία επιτρέπει στους ψυχιάτρους να εξαναγκάζουν τους ασθενείς να παίρνουν τα φάρμακά τους με την απειλή της κράτησης στο νοσοκομείο σε αντίθετη περίπτωση.
Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι οι οικονομικές επιβαρύνσεις που συνδέονται με τις ψυχώσεις είναι τεράστιες, αλλά ποικίλλουν ανάλογα με τις τοπικές οικονομικές και πολιτικές συνθήκες. Το ετήσιο κόστος της περίθαλψης των ατόμων που έχουν διαγνωστεί με σχιζοφρένεια στις Ηνωμένες Πολιτείες υπολογίστηκε πρόσφατα σε 22,7 δισεκατομμύρια δολάρια και στη Βρετανία υπολογίζεται σε 2,2 δισεκατομμύρια λίρες. Ωστόσο, αυτό το άμεσο κόστος επισκιάζεται μερικές φορές από το έμμεσο κόστος που προκύπτει, για παράδειγμα, από την απώλεια οικονομικής παραγωγικότητας των ασθενών και των φροντιστών τους. Συνεπώς, το πραγματικό ετήσιο κόστος της σχιζοφρένειας έχει εκτιμηθεί σε 62,7 δισεκατομμύρια δολάρια στις Ηνωμένες Πολιτείες και σε 4 δισεκατομμύρια λίρες στη Βρετανία. Από πολλές απόψεις, φαίνεται ότι η ψύχωση είναι ένα πρόβλημα για όλους μας. Δεδομένου αυτού του ανθρώπινου και οικονομικού κόστους, είναι επιτακτική ανάγκη να διαθέσουμε όποιους πόρους μπορούμε να συγκεντρώσουμε για την αντιμετώπιση των προβλημάτων που μας δημιουργούν οι σοβαρές ψυχικές ασθένειες. Πρέπει να βρούμε τρόπους να βοηθήσουμε όσους πάσχουν από ψύχωση να ξεπεράσουν τις δυσκολίες τους, σε μια προσπάθεια να τους απαλλάξουμε από τις παραισθήσεις και τις ψευδαισθήσεις τους και να τους επιστρέψουμε σε έναν πλήρη ρόλο στην κοινωνία. Πρέπει να βρούμε τρόπους να στηρίξουμε τους φροντιστές τους – συχνά γονείς – ώστε να μην σακατεύονται από το συναισθηματικό και οικονομικό βάρος της φροντίδας των διαταραγμένων και συχνά ενοχλητικών αγαπημένων τους προσώπων. Πρέπει να βρούμε τρόπους να προστατεύσουμε την κοινωνία από κάθε κίνδυνο που συνδέεται με την ψύχωση και πρέπει να τα κάνουμε όλα αυτά οικονομικά αποδοτικά, μέσα στους περιορισμούς των περιορισμένων προϋπολογισμών που είναι διαθέσιμοι για τη χρηματοδότηση των σύγχρονων ψυχιατρικών υπηρεσιών.
Vlad does’t sleep tonight… Αυτοκολλητάκι 2
Αυτοκολλητάκι 1