Σε μια εποχή που το HIV/AIDS αφορά όλο και λιγότερο τον Δυτικό κόσμο (PEP, PrEP, εμβόλια, θεραπείες), έχοντας μετατραπεί σε μια χρόνια, διαχειρίσημη, ασθένεια, ποιος ο λόγος να ασχοληθεί κανείς με ένα βιβλίο του 1995 που αφορά το ζήτημα;

Κι όμως, η «Σεξουαλική οικολογία» του Gabriel Rotello είναι ένα βιβλίο που διαβάζεται σήμερα απνευστί, περίπου σαν επιστημονική φαντασία – μια κοινωνία σε κρίση κι ένα βαθιά δυστοπικό μέλλον για τους γκέι άνδρες.

Γραμμένο το 1995, ελάχιστα χρόνια πριν την ανακάλυψη των θεραπειών-κοκτέιλ, το δυσοίωνο αυτό βιβλίο προβλέπει, με επιστημονικές βάσεις, ότι αν δεν αλλάξει η συμπεριφορά των γκέι (ανεξάρτητα αν χρησιμοποιούν προφυλακτικό ή όχι) το μέλλον τους θα ομοιάζει με την ημέρα της Κρίσης. Η αλλαγή της συμπεριφοράς είναι ένας εξευγενισμένος όρος για την αυστηρή μονογαμία. Ο Rotello δεν διστάζει να ζητήσει από το κράτος να βοηθήσει αυτόν τον ευγενή σκοπό, καθιερώνοντας τον γκέι γάμο (ισότητα στον γάμο, όπως λέμε σήμερα). Αυτό, μαζί με την κοινωνική πίεση που θα όφειλαν να ασκούν οι γκέι άνδρες μεταξύ τους αλλά και η κοινωνία, φερ’ ειπειν «ακόμα δεν παντρεύτηκες;» θα σημάνει τον αναγκαίο μετασχηματισμό ενός οικολογικού συστήματος (γκέι κοινότητα) στον νέο εξωτερικό εχθρό που αντιμετωπίζει (HIV/AIDS).

Είναι ενδιαφέρον ότι δεξιοί αρθρογράφοι και ακτιβιστές θεώρησαν τη «Σεξουαλική οικολογία» ως ευαγγέλιο και βίβλο κατά του AIDS. Χωρίς καν να έχει θεσπιστεί η ισότητα στον γάμο, ζητούσαν κοινωνικές και οικονομικές κυρώσεις για τους απείθαρχους single, ενώ χαρακτηριστικός είναι ο αφορισμός «ντροπή μας!» αν δεν παντρευτούμε μονογαμικά όλοι.

Το βιβλίο χτύπησε στη ρίζα την πολύχρονή εκστρατεία για την χρήση προφυλακτικού κατά τις επαφές, κρίνοντας ότι ποτέ δεν θα είναι αρκετά υψηλά τα ποσοστά συμμόρφωσης ώστε να κάνουν μια ουσιαστική διαφορά.

Εκτός από δεξιές φιλοδοξίες του τύπου «the party is over!», το βιβλίο προκάλεσε αναταραχή, φόβο και πανικό. Ήταν η δεύτερη φορά που στις ΗΠΑ συνέβαινε «sex panic» με τις αντίστοιχες δυναμικές διαδηλώσεις όσων δεν ψήνονταν από τις προτάσεις του Rotello και ήθελαν να διαφυλάξουν μια από τις σημαντικότερες κατακτήσεις των γκέι ανδρών από τη δεκαετία του ’70: τη σεξουαλική απελευθέρωση.

Ίσως η αντιπαράθεση για ένα βιβλίο (που ισχυρίζεται ότι πούλησε ένα εκατομμύριο αντίτυπα) να φαντάζει γραφική ή υπερβολική σήμερα. Μόνο κάποιος που (επ)έζησε τα χρόνια εκείνα ή είναι βαθιά ενημερωμένος για την επιδημία του HIV μπορεί να αντιληφθεί την ταραχή που προκαλούν τέτοια αναγνώσματα, επί σωρών θυμάτων που συγκρίνονταν με νεκρούς πολέμου.

Ως επιζών, χωρίς PTSD για τις απώλειες, μπορεί να διαβάσει κανείς το βιβλίο εκ των υστέρων και να παρατηρήσει ότι η ιστορία και η επιστήμη έχουν το δικό τους πείσμα. Και να το ακουμπήσει με ανακούφιση κάτω – «πάει, πέρασε».

Σε ένα από τα ποστ αυτού του μπλογκ ερωτάται ο αναγνώστης: «τι θέλουν οι γκέι άντρες;» Μα, μετά από παραγράφους επί παραγράφων αναλύσεων, η απάντηση του συγγραφέα παραμένει κρυφή. Τώρα μπορούμε να την αποκαλύψουμε: οι γκέι άνδρες θέλουν ακάποτα γαμήσια. Καλή PrEP στους ενδιαφερόμενους!

Πιο κάτω παρατίθεται η κριτική του 1996 από το γκέι free press της Θεσσαλονίκης «ο πόθος».

«Η αλήθεια που αποκρύπτεται από τους φίλους είναι το καλύτερο όπλο του εχθρού».

Με αυτόν τον εντυπωσιακό αφορισμό ξεκινά το βιβλίο του Gabriel Rotello «Σεξουαλική οικολογία: το AIDS και η μοίρα των γκέι αντρών» [Sexual Ecology: AIDS and the Destiny of Gay Men, αμετάφραστο στα ελληνικά]. Το ίδιο το βιβλίο δεν είναι λιγότερο εντυπωσιακό: αποτελεί, κατά τον συγγραφέα του, μια επιστημονικά τεκμηριωμένη προσπάθεια να παρουσιαστεί η βιολογική αναγκαιότητα της αλλαγής της σεξουαλικής συμπεριφοράς των γκέι αντρών.

Εκτός από άμεση εκδοτική επιτυχία, η «Σεξουαλική Οικολογία» είναι πιθανά το πιο πολυσυζητημένο και αμφιλεγόμενο βιβλίο που γράφτηκε ποτέ για τους γκέι – μια και, όπως το θέτει, μιλά για την ίδια την επιβίωσή τους. Οι διαπιστώσεις και τα συμπεράσματα που διατυπώνονται στη «Σεξουαλική οικολογία» προκαλούν σοκ – ιδιαίτερα στον απροετοίμαστο αναγνώστη. Θα μπορούσε να είναι αυτός ο λόγος που ένα ολόκληρο κίνημα εμφανίστηκε από αντίδραση στο βιβλίο αυτό; (Βλέπε
«Σεξουαλικός πανικός» στα news του προηγούμενου τεύχους).

Για να γίνει κατανοητή η πρόκληση που υπάρχει στο βιβλίο, πρέπει κανείς να σκεφτεί την τακτική του γκέι κινήματος απέναντι στο AIDS – όχι, βέβαια, στην Ελλάδα όπου οι κινήσεις είναι σχεδόν ανύπαρκτες, αλλά στο εξωτερικό και ιδιαίτερα στην Αμερική.

Γνωρίζουμε πως οι αγώνες του γκέι κινήματος εμπρός στην επιδημία του AIDS ήταν παραπάνω από ηρωικοί κι αυτό γιατί ο αγώνας ήταν διπλός. Από τη μια, βρισκόταν η μάχη για να πέσει ο ρυθμός μετάδοσης του HIV όσο το δυνατόν πιο κοντά στο μηδέν, χωρίς να θυσιαστούν οι ιερές κατακτήσεις της σεξουαλικής απελευθέρωσης. Από την άλλη, υπήρχε η πίεση της ομοφοβικής κοινωνίας, που έθετε το γκέι κίνημα συνεχώς σε μια αμυντική θέση. Κάτω από αυτές τις συνθήκες και το δόγμα του Safe Sex, οποιαδήποτε δημόσια αυτοκριτική του γκέι κινήματος φάνταζε αιρετική.

Μέχρι που εκδόθηκε το βιβλίο του Rotello.

Το ιδρυτικό στέλεχος της μαχητικής εφημερίδας Outweek, που βρισκόταν στην πρώτη γραμμή της μάχης κατά του AIDS μέχρι το κλείσιμό της το 1991, επανέρχεται με ένα δυναμικό μανιφέστο που υποστηρίζει αυτά που μέχρι τώρα αποδίδονταν στους ομόφοβους προπαγανδιστές. Με άλλα λόγια, επιτίθεται στις αυτοκαταστροφικές σεξουαλικές υπερβολές ορσμένων γκέι αντρών – και συγκεκριμένα αυτώ που ζουν στα μεγάλα αστικά κέντρα της Αμερικής και ζουν μια έξαλλη ζωή. Αυτό που καθιστά τις σκέψεις του Rotello ακόμα πιο αξιομνημόνευτες είναι το γεγονός πως ο ίδιος ο συγγραφέας υπήρξε ενεργό μέλος αυτής της κουλτούρας – ως διάσημος διοργανωτής ξέφρενων πάρτι. Ο συγγραφέας έχει συνείδηση ότι οι επίπονα ειλικρινείς απόψεις που υποστηρίζει θα μπορούσαν να πέσουν στα χέρια των ομόφοβων και να χρησιμοποιηθούν για μια ακόμα αντι-ομοφυλοφιλική προπαγάνδα. Τονίζει, όμως, πως τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν ορισμένοι γκέι, είναι ανθρώπινα προβλήματα, κι όχι «γκέι» προβλήματα.

Αδιαφορώντας, λοιπόν, για τις πιθανές βίαιες αντιδράσεις, ο Rotello πιστεύει πως η γκέι κοινότητα – όπως κάθε κοινότητα – απαιτείται να αναθεωρήσει από μόνη την ηθική της ώστε να συνεχίσει. Αντλώντας επιχειρήματα από την οικολογία και την επιδημιολογία, υποστηρίζει πως η έντονη σεξουαλική δραστηριότητα ορισμένων πυρήνων, αποτελούμενων από γκέι άντρες αστικών περιοχών, δημιουργεί μια ανθυγιεινή οικολογία στην οποία μπορεί να ανθήσει ένας ιός όπως ο HIV. Παράλληλα, αμφισβητεί ορισμένες από τις θεμελιώδεις υποθέσεις των εκστρατειών πρόληψης κατά του HIV, συμπεριλαμβανόμενου και του δόγματος για το προφυλακτικό – ότι δηλαδή με τη χρήση προφυλακτικού κάθε φορά που υπάρχει πρωκτική συνουσία, χωρίς να έχει σημασία το πλήθος των ερωτικών συντρόφων, οι γκέι άντρες μπορούν να αποφύγουν τη μόλυνση από τον HIV.

Συνεχίζοντας την ανάλυσή του, ο Rotello περιγράφει πώς ο μικρός αυτός πυρήνας γκέι αντρών έρχεται σε επαφή με τους υπόλοιπους γκέι, εξασφαλίζοντας έτσι τη συνέχιση της επιδημίας μεταξύ τους. Σύμφωνα με τις εντυπωσιακές επιδημιολογικές αναλύσεις των πρώτων έξη κεφαλαίων, κάθε επιδημία χρειάζεται μια μαγιά που να διατηρεί τον αριθμό μετάδοσης σε τόσο υψηλό επίπεδο, ώστε αυτή να εξαπλώνεται αντί να καταλαγιάζει. Για το AIDS, η μαγιά αυτή είναι μια συγκεκριμένη μερίδα γκέι αντρών των μεγάλων αστικών κέντρων, οι οποίοι μετρούν τους σεξουαλικούς συντρόφους τους με τις εκατοντάδες. Με αυτά τα δεδομένα, κατά το συγγραφέα, η καμπάνια για τη χρήση του προφυλακτικού είναι μεν χρήσιμη, αλλά ουσιαστικά έχει αποτύχει.

Η χρήσης του προφυλακτικού είναι το πρώτο και το λογικότερο βήμα για την ατομική προφύλαξη από τον ιό. Χρησιμοποιώντας κανείς κάθε φορά προφυλακτικό μπορεί να προστατέψει τον εαυτό του. Προχωρώντας, όμως, στο δεύτερο επίπεδο, της συνολικότερης προστασίας μιας πληθυσμιακής ομάδας, το προφυλακτικό αποτυγχάνει. Ο λόγος είναι πως, όπως έχουν δείξει οι έρευνες, οι περισσότεροι άνθρωποι δεν είναι πάντα συνεπείς στη χρήση του. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του Rotello, οι πολλαπλοί ερωτικοί σύντροφοι κάνουν ακόμα και ποσοστά χρήσης του προφυλακτικού τόσο υψηλά όσο το 95% να είναι αδύναμα να συγκρατήσουν την εξάπλωση του AIDS.

Αυτό που ζητά ο Rotello, παράλληλα με την εκστρατεία για τη χρήση του προφυλακτικού, είναι μια συνολική αναθεώρηση του τρόπου ζωής των ομοφυλόφιλων. Η πρότασή του είναι η πιστή μονογαμία ή – στη χειρότερη περίπτωση, η σειριακή μονογαμία. Ως βοήθημα προς αυτή την κατεύθυνση θεωρεί τη θέσπιση από το κράτος του ομοφυλοφιλικού γάμου και του δικαιώματος της υιοθεσία, αλλά και την ύπαρξη ποινών (δεν προσδιορίζεται ποιες θα μπορούσαν να είναι αυτές) για όσους παρεκτρέπονται. Είναι σε αυτά τα τελευταία κεφάλαια με τις δικές του εκτιμήσεις και προτάσεις όπου εντοπίζονται τα σημία που είναι τα πιο αμφισβητήσιμα, κάτι που παραδέχεται κι ο ίδιος.

Η προφανέστερη αδυναμία του είναι – αν προς στιγμή δεχτούμε τις προτάσεις του για το δρόμο που πρέπει να ακολουθήσουμε – πως δεν υπάρχει κάποιος εμφανής τρόπος στροφής του πληθυσμού προς τις προτεινόμενες κατευθύνσεις. Αν 15 χρόνια εκστρατεία για τη χρήση προφυλακτικού, κατά τη γνώμη του, απέτυχαν οικτρά, ποιο θα ήταν, κατά την άποψή του, το επιχείρημα που θα πείσει τους ανθρώπους να στραφούν προς τη μονογαμία; Ο ίδιος ομολογεί πως δεν το γνωρίζει.

Αυτή είναι μια πολύ απαισιόδοξη στάση: υπάρχει μόνο μία μοναδική διέξοδος που, όμως, κανείς δεν φαίνεται πρόθυμος να ακολουθήσει. Η διαπίστωση αυτή γίνεται ακόμα πιο θλιβερή, αφού η στροφή προς τη μονογαμία που προτείνει ο Rotello δεν οφείλεται σε ιδεολογικούς ή ηθικούς (άρα διαπραγματεύσιμους ή δυνάμενους να αγνοηθούν) λόγους, αλλά σε μια βιολογική αναγκαιότητα. Παρόλο που κι ο ίδιος θα ήθελε να ζει μέσα στην ξέφρενη ατμόσφαιρα των 70’s, όπως δηλώνει, τα μαθηματικά του δείχνουν ξεκάθαρα το δρόμο που ανοίγεται για τους ομοφυλόφιλους. Ένα ετήσιο ποσοστό μόλυνσης με HIV της τάξης του 3% στις μεγάλες πόλεις της Αμερικής, σημαίνει 30% σε μια δεκαετία: ένας στους τρεις άντρες. Παράλληλα, ένας στους δύο άντρες θα κολλήσει τον ιό μέχρι να φτάσει στη μέση ηλικία.

Εδώ και κάμποσους μήνες, δεν υπάρχει καμία πειστική και ολοκληρωμένη απάντηση στο «επιστημονικό μέρος» του βιβλίου. Ακόμα και οι περισσότεροι από τους επικριτές του συμφωνούν πως οι θεωρίες του εξηγούν πειστικά διάφορά φαινόμενα: Το λόγο που επιδημία δεν είχε τόσο σημαντικό αντίκτυπο στην ενδοχώρα των Ε.Π.Α. (ή σε μια οποιαδήποτε αγροτική-παραδοσιακή περιοχή του δυτικού κόσμου), το λόγο που τα ποσοστά μόλυνσης μέσω ετεροφυλοφιλικής επαφής παραμένουν πολύ χαμηλά και την αιτία της μη ικανοποιητικής πορείας των μολύνσεων μεταξύ των γκέι στην Αμερική και την Αγγλία, Ειδικά για την τελευταία περίπτωση, ο Rotello πιστεύει πως κάμψη της επιδημία στα μέσα της δεκαετία δεν προέκυψε από την καμπάνια χρήση του προφυλακτικού, αλλά ήταν αποτέλεσμα του Θεωρήματος του Farr για τον κορεσμό.

Συγκρίνοντας το σήμερα με άλλες εποχές, ο Rotello πιστεύει ότι έχει ανακαλύψει ένα ακόμα σημαντικό κομμάτι του παζλ. Αν και στην αρχαία Ελλάδα και, ιδιαίτερα, στην αρχαία Ρώμη το σεξ ήταν στο καθημερινό μενού, δεν υπήρχε όμως αυτή η φοβερή διαθεσιμότητα της κωλότρυπας που υπάρχει σήμερα. Με αυτό εννοεί ότι σήμερα οι περισσότεροι τον παίρνουν και τον δίνουν χωρίς διακρίσεις (και χωρίς προφυλακτικά), σε αντίθεση με τους ξεκάθαρους ρόλους του ποιος ήταν ο παθητικός και ποιος ο ενεργητικός σε αλλοτινές εποχές.

Ασφαλώς και υπάρχουν ρωγμές στο επιστημονικό οικοδόμημα του Rotello. Ενώ συνδέει τις συχνές σεξουαλικές επαφές με τη μετάδοση του AIDS, παραδείγματα από την πραγματικότητα δείχνουν να τον διαψεύδουν: οι εκπορνευόμενες γυναίκες στο Ενωμένο Βασίλειο, για παράδειγμα, παρά τις πυκνές σεξουαλικές επαφές τους και, συχνά, της ταυτόχρονης χρήσης ενδοφλέβιων ναρκωτικάν, έχουν εξαιρετικά χαμηλά ποσοστά οροθετικών ατόμων μεταξύ τους. Η συχνότητα χρήσης του προφυλακτικού είναι υψηλή (95%), αλλά σαφώς λιγότερο από το απόλυτο 100% που απαιτεί ο συγγραφέας.

Γενικά, μου δημιουργήθηκε η εντύπωση ότι ο Rotello φουσκώνει, εσκεμμένα ή άθελά του, τους αριθμούς και τις υποθέσεις του, προκαλώντας πανικό. Αρκετές φορές, χρησιμοποιεί αχυράνθρωπους για να αποδείξει το δίκιο του: δεν μπορεί ένας πρώην πορνοστάρ να αποτελεί τυπικό δείγμα συμπεριφοράς, ούτε τα πάρτι του κυκλώματος είναι πια τόσο διαδεδομένα όσο θα ήθελε να πιστεύουμε. Όχι πως δεν είναι εντυπωσιακές οι μαρτυρίες που παραθέτει: «Μέχρι την ηλικία των 26 ετών υπολογίζω ότι είχα φάει πάνω από 3.000 άντρες στον κώλο μου» αναφέρει κάποιος στο βιβλίο του. Παραλείπει, όμως, να γράψει πως το άτομο αυτό έδειχνε παράλληλα φροντίδα – χρησιμοποιώντας προφυλακτικό κάθε φορά – για τον μόνιμο ερωτικό σύντροφο που είχε εδώ και πολλά χρόνια, ο οποίος δεν έπαθε τίποτα.

Το βιβλίο του Rotello προσθέτει σημαντικά δεδομένα στη μάχη κατά του AIDS παρόλο που δεν αποτελεί, κατά τη γνώμη μου, την «Βίβλο κατά του AIDS» που θα ήθελε να είναι. Ούτε μπορεί να μεταφερθεί αυτούσιο από την κοινωνία της Αμερικής σε μια οποιαδήποτε κοινωνία του πλανήτη. Ο καθένας έχει να κερδίσει κάτι διαβάζοντας αυτό το βιβλίο, κι ίσως κερδίσουμε όλοι όταν βρεθεί αυτός που θα ανατρέψει τεκμηριωμένα πολλές από τις θεωρίες του. Προς το παρόν οφείλουμε να προβληματιστούμε για τα μέτρια αποτελέσματα της εκστρατείας χρήσης του προφυλακτικού και να ξεκινήσουμε μια συζήτηση με ειλικρίνεια. Πάνω από όλα, όμως, καλό θα ήταν να αφήσουμε πίσω την πολιτική ορθότητα και να αποφεύγουμε επιμελώς να έχουμε τις λέξεις «ομοφυλόφιλος» και «AIDS» στη ίδια φράση.

Η άποψή μου είναι πως οι γκέι αποτελούν ομάδα υψηλού κινδύνου – όχι βέβαια γιατί ένας ιός έχει υποτιθέμενα αναλάβει ένα είδος ξεκαθαρίσματος που διστάζουν να το κάνουν οι άνθρωποι, ούτε λόγω της συχνότητας των επαφών. Οι γκέι αποτελούν ομάδα υψηλού κινδύνου γιατί ένα σημαντικό ποσοστό συνεχίζει να γαμιέται χωρίς προφυλακτικά – και ο λόγος δεν είναι η ελλιπής ενημέρωση για το ασφαλέστερο σεξ. Μια άποψη για τα αίτια της συμπεριφοράς αυτής, τις ευθύνες της ομοφοβικής κοινωνίας και των οργανώσεων για το AIDS θα παρουσιαστεί στο επόμενο τεύχος. Μέχρι τότε, ελπίζουμε να έχουμε να δημοσιεύσουμε και τις δικές σας απόψεις πάνω στο ζήτημα.